Uganda: abatavuga rumwe n’ubutegetsi basabye commonwealth guharanira demokarasi.

Umuyobozi w’abatavuga rumwe n’ubutegetsi mu Nteko Ishinga Amategeko ya Uganda, Joel Ssenyonyi, yasabye umuryango wa Commonwealth gukomeza gushyira ikibazo cy’ubwisanzure mu bya politiki, imigendekere y’amatora n’uburenganzira bwa muntu mu biganiro ugirana na Leta ya Uganda. Ibi yabivugiye mu nama yagiranye na Shirley Ayorkor Botchwey, Umunyamabanga Mukuru wa Commonwealth, wari mu ruzinduko rw’akazi muri Uganda ku […]

Umuyobozi w’abatavuga rumwe n’ubutegetsi mu Nteko Ishinga Amategeko ya Uganda, Joel Ssenyonyi, yasabye umuryango wa Commonwealth gukomeza gushyira ikibazo cy’ubwisanzure mu bya politiki, imigendekere y’amatora n’uburenganzira bwa muntu mu biganiro ugirana na Leta ya Uganda.

Ibi yabivugiye mu nama yagiranye na Shirley Ayorkor Botchwey, Umunyamabanga Mukuru wa Commonwealth, wari mu ruzinduko rw’akazi muri Uganda ku wa 8 Ukwakira 2026. Ibyo byatangajwe n’ikinyamakuru Daily Monitor.

Ssenyonyi yavuze ko ibiganiro bya Commonwealth n’abatavuga rumwe n’ubutegetsi n’abandi bafatanyabikorwa byatanga umwanya wo gusuzuma uko demokarasi ihagaze muri Uganda, nyuma y’amatora rusange yo mu 2021 no muri Mutarama 2026.

Mu bibazo yagejeje kuri Commonwealth, Ssenyonyi yagarutse ku mikorere y’ibikoresho by’ikoranabuhanga bikoreshwa mu kugenzura umwirondoro w’abatora, avuga ko hari aho bitakoraga uko byari biteganyijwe.

Yavuze kandi ko hari ibikorwa byo kwiyamamaza kw’abatavuga rumwe n’ubutegetsi byahagaritswe cyangwa bikagabanyirizwa umwanya, ibintu yavuze ko byateye impungenge ku mikorere y’amatora.

Ssenyonyi yashimangiye ko amatora adakwiye gusuzumwa gusa ku munsi abantu batora, ahubwo ko harebwa n’ibikorwa bibanziriza amatora ndetse n’ibibaho nyuma yayo.

Ibi ni ibibazo n’ibirego byagaragajwe n’umuyobozi w’abatavuga rumwe n’ubutegetsi. Inkuru ya Daily Monitor ntiyatanze ibimenyetso byigenga byemeza ko ibikoresho byose by’ikoranabuhanga byanze gukora cyangwa ngo igaragaze umubare w’aho byabereye.

Ssenyonyi yanagaragaje impungenge ku ifatwa ry’abanyapolitiki n’abashyigikiye abatavuga rumwe n’ubutegetsi, guhungabanywa kw’ibikorwa bya politiki ndetse n’ibirego by’abantu bavuga ko bashimuswe. Yavuze ko hari abantu bamwe batari bazwi aho bari, asaba ko ibibazo byabo bikurikiranwa kandi hakamenyekana niba bafunzwe, aho bafungiye n’impamvu bafashwe.

Yagarutse kandi ku ihagarikwa ry’imiryango imwe itari iya Leta ikora mu bikorwa by’abaturage, avuga ko ibyo bishobora kugira ingaruka ku bwisanzure bw’imiryango yigenga no ku bikorwa bya politiki.

Ibi birego bisaba ko inzego zibifitiye ububasha zitanga ibisobanuro kandi zigakora iperereza ku bantu bavugwa ko baburiwe irengero. Gusa, si buri muntu uvugwa ko yabuze uba yemejwe ko yashimuswe; ibyo bigomba kugenzurwa kuri buri kibazo.

Shirley Ayorkor Botchwey, wari wasuye Uganda kuva ku wa 7 kugeza ku wa 9 Ukwakira 2026, yagiranye ibiganiro n’abayobozi ba Leta, abadepite, abatavuga rumwe n’ubutegetsi n’abandi bafatanyabikorwa. Mu biganiro yagiranye n’abadepite, yashimye uruhare rw’abatavuga rumwe n’ubutegetsi mu Nteko Ishinga Amategeko, avuga ko kugira abatavuga rumwe n’ubutegetsi bakora neza ari ingenzi muri demokarasi ishingiye ku Nteko.

Yavuze kandi ko Commonwealth ishishikariza ibihugu biyigize guteza imbere uruhare rw’abadepite mu kugenzura ibikorwa bya Leta no gushyigikira imikorere y’Inteko ifunguye kandi ibazwa inshingano.

Ku ruhande rw’abayobozi ba Uganda, Visi Perezida w’Inteko Ishinga Amategeko, Thomas Tayebwa, yasabye ko ubufatanye na Commonwealth bwakomeza mu bijyanye no kubazwa inshingano, ubucuruzi, uburezi n’amahoro mu karere.

Tayebwa yavuze ko abadepite ba Uganda bashobora kungukira ku bunararibonye bw’izindi Nteko zo mu bihugu bigize Commonwealth, cyane cyane mu gukoresha ikoranabuhanga mu kunoza imikorere y’Inteko.

Commonwealth ni umuryango uhuza ibihugu 56 byigenga, ushyira imbere demokarasi, uburenganzira bwa muntu, kubahiriza amategeko n’imiyoborere iboneye.

Muri Werurwe 2026, Uganda yashyizwe ku murongo w’ibibazo bigomba gukurikiranwa na Commonwealth Ministerial Action Group (CMAG), nyuma y’impungenge ku burenganzira bwa muntu no ku miterere ya politiki muri icyo gihugu.

Mu itangazo ryayo rijyanye n’amatora yo muri Mutarama 2026, Commonwealth yari yaragaragaje impungenge ku makuru y’ifungwa ry’abantu uko bishakiye, kubuzwa ubwisanzure mu gutanga ibitekerezo no guterana mu mahoro, ndetse n’ihagarikwa rya serivisi rusange za internet mbere y’amatora.

Umuryango wasabye inzego z’umutekano, abanyapolitiki n’abaturage kubahiriza amategeko no gutuma Abanya-Uganda bashobora kwitabira amatora mu bwisanzure n’umutekano.

Gusaba Commonwealth gukurikirana ibibazo by’amatora n’uburenganzira bwa muntu muri Uganda byongeye kugaragaza ko imigendekere y’amatora, ubwisanzure mu bya politiki no kubazwa inshingano bikomeje kuba ingingo z’ingenzi mu biganiro bya politiki muri icyo gihugu.