Leta Zunze Ubumwe za Amerika yohereje mu Rwanda Jean Léonard Teganya, ukekwaho kugira uruhare muri Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994 n'ibyaha byibasiye inyokomuntu bivugwa ko yakorewe mu cyahoze ari Perefegitura ya Butare. Yagejejwe ku Kibuga Mpuzamahanga cy'Indege cya Kigali ku mugoroba wo ku wa Mbere, tariki ya 9 Ugushyingo 2026, nyuma y'imyaka isaga 32 yari amaze hanze y'u Rwanda.

Nk'uko byatangajwe n’ibinyamakuru birimo Radio TV10 Ubushinjacyaha Bukuru bw'u Rwanda (NPPA) bwemeje ko bwakiriye Teganya nyuma yo koherezwa n'inzego za Amerika. Amakuru yatangajwe na KT Press agaragaza ko indege yamuzanye yari iteganyijwe kugera i Kigali ahagana saa tanu za mu gitondo (11:00), ariko ikaza kuhagera ahagana saa kumi n'ebyiri z'umugoroba (18:00).

Teganya Jean Léonard yavukiye mu 1971 mu Murenge wa Gatumba, mu Karere ka Ngororero, mu Ntara y'Iburengerazuba. Mu 1994, yari umunyeshuri wiga ubuvuzi mu cyahoze ari Kaminuza Nkuru y'u Rwanda i Butare, ubu ni muri Kaminuza y'u Rwanda, Ishami rya Huye. Yanakoraga imenyerezamwuga mu Bitaro bya Kaminuza bya Butare.

Mu gihe cya Jenoside yakorewe Abatutsi, abashinjacyaha bo muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika bagaragaje ibimenyetso bimuhuza n'ishyaka MRND ndetse n'umutwe w'Interahamwe. Bamushinjaga kandi kugira uruhare mu bikorwa byo gushakisha Abatutsi bari bahungiye mu Bitaro bya Butare no mu macumbi y'abanyeshuri.

Mu bimenyetso byatanzwe mu rubanza rwe muri Amerika, abashinjacyaha bagaragaje ko Teganya yaba yaragize uruhare mu iyicwa ry'Abatutsi batatu bari bahungiye mu bitaro, ndetse n'abandi banyeshuri bane bari mu macumbi ya Kaminuza. Hanagaragajwe ibirego by'ihohoterwa rishingiye ku gitsina byakorewe abagore babiri bari bahungiye mu bitaro, mu bihe bitanu bitandukanye. Ibyo ni ibirego n'ibimenyetso byagaragajwe mu rubanza rwo muri Amerika, ntibivuze ko urukiko rw'u Rwanda rwamaze kumuhamya ibyo byaha.

Nyuma ya Jenoside, Teganya yavuye mu Rwanda muri Nyakanga 1994, ajya mu cyahoze ari Zayire, ubu ni Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo (RDC). Nyuma yakomereje muri Kenya no mu Buhinde, mbere yo kugera muri Canada mu 1999, aho yasabye ubuhungiro.

Ubusabe bwe muri Canada ntibwemewe. Inyandiko z'urubanza rwe muri Amerika zigaragaza ko ubusabe bwe bwanzwe bwa mbere mu 2002, akomeza kujurira kugeza mu 2012, igihe icyemezo cyo kutamuha ubuhungiro cyemezwaga burundu. Muri icyo gihe, inzego za Canada zari zarasuzumye ibirego byamuhuza n'ibyaha bivugwa ko byakorewe mu Bitaro bya Butare.

Ku wa 3 Kanama 2014, Teganya yafatiwe hafi y'agace ka Houlton, muri Leta ya Maine, nyuma yo kwambuka umupaka wa Canada na Amerika n'amaguru. Amaze gufatwa, yasabye ubuhungiro muri Amerika, ariko aza gukurikiranwaho gutanga amakuru atari yo ku mateka ye no guhisha amakuru ajyanye n'ibyo yakekwagaho mu gihe cya Jenoside.

Muri Nzeri 2017, abashinjacyaha ba Leta Zunze Ubumwe za Amerika bamureze ibyaha bitanu, birimo bibiri by'uburiganya mu gusaba ibyangombwa by'abinjira n'abasohoka n'ibindi bitatu byo kubeshya mu rukiko. Urubanza rwe rwabereye i Boston, rumara iminsi 18.

Ku wa 5 Mata 2019, inteko y'abacamanza yamuhamije ibyo byaha uko ari bitanu. Ku wa 1 Nyakanga 2019, umucamanza F. Denis Saylor IV yamukatiye igifungo cy'amezi 97, ahwanye n'imyaka umunani n'ukwezi kumwe. Teganya yaje kujuririra icyo cyemezo, ariko ku wa 17 Gicurasi 2021, Urukiko rw'Ubujurire rwa Leta Zunze Ubumwe za Amerika rwemeza ko igihano n'ibyaha yari yarahamijwe bigumaho.

Nk’uko bigaragara igihano yakatiwe muri Amerika ntaho gihuriye n’icyaha cya Jenoside. Yakatiwe kubera uburiganya mu byerekeye abinjira n'abasohoka no kubeshya mu rukiko. Ibirego bya Jenoside n'ibyaha byibasiye inyokomuntu akurikiranweho mu Rwanda ni urundi rubanza rutandukanye.

Ku ruhande rw'u Rwanda, Ubushinjacyaha Bukuru bwari bwarashyiriyeho Teganya inyandiko y'ikirego mu 2014, bumukurikiranyeho ibyaha bya Jenoside n'ibyaha byibasiye inyokomuntu bivugwa ko yakoreye mu cyahoze ari Perefegitura ya Butare, ubu ni mu Karere ka Huye.

Kugarurwa kwe mu Rwanda ni indi ntambwe mu bufatanye bw'inzego z'ubutabera z'u Rwanda na Leta Zunze Ubumwe za Amerika mu gukurikirana abantu bakekwaho kugira uruhare muri Jenoside yakorewe Abatutsi bahungiye mu mahanga. Mu itangazo ryayo ryo ku wa 9 Ugushyingo 2026, Ubushinjacyaha Bukuru bw'u Rwanda bwashimiye inzego z'ubutabera za Amerika ku bufatanye zagize kugira ngo Teganya agezwe imbere y'ubutabera bw'u Rwanda.

Mbere yo kugarurwa kwa Teganya, abantu barindwi bari baramaze koherezwa mu Rwanda bavuye muri Amerika hagati ya 2005 na Werurwe 2025. Muri bo harimo Enos Kagaba, Jean Marie Vianney Mudahinyuka uzwi nka Zuzu, Marie-Claire Mukeshimana, Léopold Munyakazi, Béatrice Munyenyezi, Oswald Rurangwa na Ahmed Napoleon Mbonyunkiza.

Ikindi gishya kijyanye n'uru rubanza ni uko ku wa 27 Ukwakira 2026, inteko y'abacamanza muri Boston muri Amerika yahamije Eric Tabaro Nshimiye ibyaha bitanu birimo bine byo kubeshya mu rukiko n'ikindi cyo kubangamira ubutabera. Nshimiye yari yaratanze ubuhamya bushyigikira Teganya mu rubanza rwe rwo mu 2019. Biteganyijwe ko azakatirwa ku wa 26 Mutarama 2027. Icyakora, ibyo Nshimiye yahamijwe ntibihita byemeza ibyaha Teganya akurikiranweho mu Rwanda.

Kugeza ubu, Teganya amaze gushyikirizwa inzego z'ubutabera z'u Rwanda, ariko itangazo ry'Ubushinjacyaha Bukuru ntiryatangaje igihe azagezwa imbere y'urukiko cyangwa ingengabihe y'ibizakurikiraho mu rubanza rwe.

Kugarurwa kwa Jean Léonard Teganya mu Rwanda nyuma y'imyaka isaga 32 ari mu mahanga byongeye kugaragaza ko gukurikirana ibyaha bya Jenoside bidahagarara kubera ko abakekwaho kubigiramo uruhare baba baravuye mu gihugu. Ubu dosiye ye igiye gukomeza mu butabera bw'u Rwanda, aho ibimenyetso n'ubwiregure bwe bizasuzumwa hakurikijwe amategeko.

Urushijeho kumenya. Urushijeho kwegera abandi.